بەڕێزان، ئامادەبووانی بەڕێز
سڵاوێکی باش
چەمک و زاراوەی مافی مرۆڤ لە مێژووی مرۆڤایەتیدا ڕەهەندێکی قووڵی هەیە، لە کۆنەوە بە پێی ژینگەی خۆی بە شێوەی جۆراوجۆری مرۆڤ ناسراو و ئاشنا و بەرجەستەکراوە، لە ناوەڕۆک و تاوەکانی هەموو شارستانیەت و ڕۆشنبیرەکاندا دەیبینین ، سیستەمی سیاسی و کۆمەڵایەتی دەرکەوتەی ئەو مافانە لەڕووی میساق و دەقەوە.لەبری ئەوەی دەیبینین لە سەرچاوەکانی ئایینە ئاسمانی و زەمینییەکان کە پاڵنەری مرۆڤەکانن بۆ پابەندبوون و پاراستن و بەرەوپێشبردنی ئەو مافانە.
بە درێژایی مێژووی خۆی، سەفەری مافی مرۆڤ لەسەر ئەم هەسارەیە بە چوار قۆناغی سەرەکیدا تێپەڕیوە: (داب و نەریتی، یاسا، دەستوور، ئینتەرناسیۆنالیزم) و لە هەر یەکێکیاندا، مرۆڤایەتی هەنگاوێک لە پێش خۆیەوە پێشخستووە.
ناوەڕۆک و ناوەڕۆکی مافەکانی مرۆڤ دەکوڵێت بۆ پاراستنی بەها و کەرامەتی مرۆڤ و مافە سەرەتاییەکانی و ئازادیەکانی لە پێشێلکارییەکانی هاومرۆڤەکەی، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە مرۆڤ، بە تەنها بوونی خۆی، دەبێتە خاوەنی ئەو مافانە .دیاری و دیاری و بەخشین نین لەلایەن کەسێک و گروپ و دامەزراوەیەکەوە بۆ کەسانی تر، بەڵکو دەبێت وەک مافێکی سروشتی و شەرعی بۆ هەموو مرۆڤەکان بناسرێن
یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ئەم مافانە ئەوەیە کە ڕێکخراوێکی هەمەلایەنە و ناتوانرێت دابەش بکرێن، پێشێلکردنی یەکێکیان زیان بە هەموو ڕێکخراوەکە دەگەیەنێت و وا دەکات هاوسەنگی سروشتی خۆی لەدەست بدات، بۆیە پێویستە دەوڵەت و دامەزراوەکانی خەبات بکەن بۆ پاراستن و بەرەوپێشبردنیان و چوارچێوەیەکی یاسایی بۆیان دابین بکات.
ئەم مافانە دەبێت لە سیستمێکی یاساییدا ڕێکبخرێن و لە چوارچێوەیەکی دەستوریدا بەبێ دەستوەردانی تاک و دامەزراوە و گروپەکان بپارێزرێن، بۆیە لە وڵاتانی شارستانیدا دەبینین ئەو مافانە لە دەستوورەکاندا دیاریکراون، کە بە یاسای باڵای وڵات دادەنرێت و دایکی هەموو یاسا و ڕێساکانە و لە لوتکەی هەرەمەکەدا بوەستێت.. یاسای وڵات، و ناتوانرێت بە هیچ بیانوویەک پێشێل بکرێت و کەم بکرێتەوە.
گەشەسەندنی ڕاستەقینەی ئەم مافانە لەسەر زەوی لە سەدەی بیستەمەوە دەستی پێکرد بە دامەزراندنی دامەزراوەی نەخوێندەوار، بە سەرۆکایەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٤٥ و دەرکردنی جاڕنامەی جیهانی مافەکانی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٤٨. ئەم ڕێکخراوە نێودەوڵەتییە بوو بە، بە شێوەیەکی بەرچاو بڕوانامە، بەرگ و پارێزەرێکی مرۆڤ، کەرامەت و ماف و ئازادییەکانی، کە بەهاکانی ڕێکخستووە دوای بەها هاوشێوەکان لە بەیاننامە و ڕێککەوتن و پەیمان و هاوپێچەکاندا لە هەموو بوارە جیاوازەکانی ژیانی مرۆڤدا.
بەهرەمەندبوونی کەسێک لەو مافانە و ئیمتیازاتەکانی لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر بە پێی سروشتی سیستمی سیاسی و سیستەمی فیکری و کۆمەڵایەتی هەر تاک وڵاتێک جیاوازە، لە وڵاتە پێشکەوتووەکانی شارستانی خەڵک لە مەودایەکی بەرفراواندا چێژ لەم مافانە وەردەگرن کە ئەو مافانەیان بۆ دابین دەکات بە کەرامەت و ژیانی شایستە و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و سەروەری یاسا دامەزراوە دەستوورییەکان و دەوڵەت خۆی بە هاوکاری ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە ڕێگەی میکانیزم و ئامرازە یاساییە کارپێکراوەکانەوە دەیانپارێزێت و بەهێزیان دەکات و بڵاویان دەکاتەوە و چاودێرییان دەکات.
سەبارەت بە وڵاتانی تازەپێگەیشتو و دواکەوتوو، هێشتا هاووڵاتیانیان بەهرەمەند نین لەو مافانە یان بە شێوەیەکی ڕێژەیی چێژیان لێ وەردەگرن و بەدەست پێشێلکردنی ئاشکرای ماف و ئازادییەکانیانەوە دەناڵێنن، جا چ لەسەر ئاستی کەسی وەک تاک یان لەسەر ئاستی گروپەکان بە گشتی، و هیچ دەستەیەک لە کۆمەڵگا بێبەری نییە لەم پێشێلکاریانە و نادادپەروەری و چەوساندنەوە واقیعێکە.بۆ هەموو کەسێک بەبێ جیاوازی. ڕەنگە زەوتکردنی مافی هاووڵاتیبوون و جیاکاری لە نێوان گروپەکانی کۆمەڵگادا لەسەر بنەمای ئایینی، نەتەوەیی، نەتەوەیی، سێکسی، زمانەوانی، سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و هتد، لە دیارترین ئەو شتانە بێت کە ئەم تاک و گەلە ستەملێکراوانە بەدەستیەوە دەناڵێنن.
بۆیە یەکێک لە ئەولەویەتەکانی ئەرکە مرۆییەکانمان خەباتکردن و خەباتکردنە بۆ ئەو ماف و ئازادییانە بۆ هەموو مرۆڤەکان، لە هەر شوێنێک و هەرکاتێک بین و پشتیوان بین لەو مافانە لەسەر ئاستی تاک و گروپ، بەتایبەتی مافی… چارەی خۆنووسین بۆ ئەو گەلانەی کە هێشتا بێبەشن لەم مافە ڕەوایە کە بە هەموو میساقەکان گەرەنتی کراوە.ئاسمانی و زەمینی.
گرنگە بۆ ئێمە درک بەوە بکەین کە تاکە گەرەنتی ژیانێکی شایستە بۆ تاک و کۆمەڵگا پابەندبوونە بەو مافانە و پاراستنیان و بەرزکردنەوەیان و بڵاوکردنەوەیان بە هەر ڕێگەیەک کە لە تواناماندا بێت، چونکە ئەوان تاکە گەرەنتی پێشکەوتن و… پێشکەوتن و خۆشگوزەرانی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی، دەروونی، زانستی، و تەکنەلۆژی بۆ مرۆڤ، و بە وەلڤەلێک دادەنرێت.ئاسایش بۆ پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری و ئاشتی جیهانی لەسەر ئەم هەسارەیە.
بە پشت بەستن بەوانەی سەرەوە دەتوانین بڵێین پاراستن و بەرەوپێشبردن و بڵاوکردنەوە و چاودێریکردنی سیستەمی مافی مرۆڤ بە یەکێک لە ئەرک و ئەولەویەتەکانی سەرەتایی بۆ هەموو مرۆڤەکان دادەنرێت، بۆیە دەبێت خەبات و تێکۆشانی بۆ بکەین لەسەر ئاستی تاکەکەسی و دەستەجەمعی لەلایەن هەموو واتایەک کە دەتوانین.
هرۆژپیل
٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨
